Yn y dyddiau cyn goleuadau nwy a thrydan, un o’r ffynonellau rhataf i oleuo oedd y canhwyllau brwyn, oedd yn cael eu dal mewn daliwyr haearn arbennig. Roedd i bob rhanbarth ei ddyluniad ei hun, ond allai daliwyr canhwyllau brwyn Sir Gaernarfon gael eu cynhyrchu eto yn fuan? 

Ymhell cyn bod trydan na goleuadau nwy yn ddulliau cyffredin i oleuo cartrefi y werin bobl, roedd y gannwyll frwyn yn ffordd rhad o oleuo ystafelloedd.

Yn llai costus na chanhwyllau, gwnaed y canhwyllau brwyn drwy haenu craidd sych y frwynen mewn saim neu fraster. Daliwyd y goleuadau hyn wedyn – ar ongl o 45 gradd fel arfer, gan mai dyma oedd yn rhoi y golau gorau – mewn daliwr cannwyll frwyn wedi ei greu o haearn.

A dyma ble mae’r stori’n mynd yn ddiddorol, o safbwynt Caernarfon.

Tueddai ranbarthau gwahanol i gynhyrchu eu steil eu hunain o ddaliwr cannwyll frwyn. Gofau oedd yn cynhyrchu’r daliwyr hyn, ac roeddent yn amrywio mewn dyluniad o le i le.

Mae ardal Caernarfon yn gysylltiedig â daliwyr canhwyllau brwyn o nifer o ddyluniadau gwahanol.

Roedd un dyluniad â gwaelod ar ffurf trybedd gyda thraed ar siâp saethau. Roedd y goes a’r fraich yn fariau haearn wedi eu troelli a soced wedi ei rolio. Byddai genau y clip oedd yn dal y golau yn betryalog gyda rhybed canolig a’r daliwr yn sefyll i uchder o tua 9 modfedd.

Dyluniad arall oedd y gwaelod o bren collen Ffrengig neu bren ffrwythau wedi ei lathru, coes wedi ei throelli, braich wedi ei throelli yn rhannol gyda genau pigfain, yn sefyll i uchder o 13 modfedd.

Mewn trefi a rhanbarthau eraill, gallai’r dyluniadau gynnwys gwaelod crwn o bren, gwaelod petryal o lechen addurnedig, gwrthbwysau torchog ac amrywiol addurniadau.

Wedi diflannu o ddefnydd cyffredin am flynyddoedd maith, allai daliwr cannwyll frwyn Sir Gaernarfon fod ar fin gwneud ailymddangosiad, er fel addurn yn hytrach na theclyn ymarferol?

Efallai wir. Mae Elfyn Owen, gŵr lleol, yn gobeithio arwain adfywiad drwy gyflwyno cyfres o weithdai yn hen weithfeydd Haearn Brunswick yng Ngefail yr Ynys, Cei Llechi, Caernarfon.

Gofau yn Llanwddyn oedd tad a thaid Mr Owen, ac er nad yw ef ei hun yn of, mae ganddo gariad oes i’r grefft.

Wedi ymchwilio i hanes a dyluniadau daliwyr canhwyllau brwyn, a darganfod bod dyluniadau nodweddiadol i’r darnau o Sir Gaernarfon, mae Mr Owen yn gobeithio y gellir cynhyrchu y darnau anarferol hyn unwaith eto, gan anelu i’w cynnig ar werth fel cofroddion unigryw.

Mae trafodaethau wedi dechrau, felly er na wyddom i sicrwydd pryd, neu hyd yn oed os bydd y daliwyr canhwyllau brwyn yn cael eu cynhyrchu yn fuan, argymhellwn eich bod yn cadw golwg yma i weld beth ddaw!

Llun gan Small Bug [Public domain], via Wikimedia Commons