Pan adeiladwyd Doc Albert yn Lerpwl yn y 19eg ganrif cafodd system ddocio chwyldroadol ei chreu ac mae hanes Doc Albert yn llawn agweddau arloesol tebyg. Ond y trawsnewidiad dros y 30 mlynedd diwethaf yw’r hyn sydd wir yn rhoi Doc Albert, a Lerpwl, ar fap celfyddydol y Deyrnas Unedig.

Mae Doc Albert yn Lerpwl yn mesur 1.25 miliwn troedfedd sgwâr a phan feddyliwyd yn gyntaf am y syniad roedd yn brosiect uchelgeisiol. Dechreuwyd ar y gwaith adeiladu yn 1841 a chymerodd bum mlynedd i’w adeiladu. Agorwyd y doc yn swyddogol gan y Tywysog Albert ym mis Gorffennaf 1846.

Byth ers hynny mae Doc Albert wedi bod yn arloesol o ran datblygiadau morwrol a pheirianegol.

Mewn cyfnod pan oedd unrhyw warws yn risg tân enfawr, roedd Doc Albert yn chwyldroadol gan mai hon oedd y system ddocio amgaeedig gyntaf yn y byd i gael gwared ar risg tân mewn warysau.

Roedd y doc yn arloesol hefyd o ran cyfuniad y deunyddiau adeiladu: ym Mhrydain, Doc Albert oedd y strwythur cyntaf i gael ei adeiladu’n gyfan gwbl â haearn bwrw, cerrig a brics.

Ar ben hynny, erbyn 1848 roedd Doc Albert yn brolio’r craeniau warws hydrolig cyntaf yn y byd.

Er gwaethaf hyn i gyd, hanner canrif ar ôl ei adeiladu roedd oes Doc Albert ar ben. Roedd wedi cael ei adeiladu i dderbyn llongau hwylio mawr, ond erbyn yr 20fed ganrif prin y câi llongau hwylio eu defnyddio i gludo cargo, a throdd Doc Albert yn segur cyn dioddef difrod helaeth yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Caeodd o’r diwedd yn 1972.

Ddeng mlynedd yn ddiweddarach, dechreuodd un o is-gwmnïau perchnogion y Doc wneud cynlluniau i adnewyddu’r doc llawn gwaddod a’r warysau gweigion. Dechreuodd y gwaith adeiladu yn 1983 ac agorwyd y cam cyntaf i’r cyhoedd ym 1984. Cafodd Doc Albert yn ei ddiwyg presennol ei agor yn swyddogol gan Dywysog Cymru yn 1988.

Mae’n bron i 30 mlynedd ers agor Doc Albert ar ei newydd wedd, ac yn yr amser hwnnw mae wedi dod yn gartref i nifer o sefydliadau sy’n gysylltiedig â’r celfyddydau.

Agorodd oriel ac amgueddfa Tate Lerpwl yn 1988 a gwnaed gwaith adnewyddu mawr yn 1998 gan ychwanegu mwy o ofod arddangos. Bu adeiladu pellach yn 2007 er mwyn gwneud gwelliannau i’r cyntedd a’r caffi.

Câi sioe gylchgrawn foreol ITV, This Morning, ei darlledu o stiwdio yn Noc Albert o 1988, ac roedd yn enwog oherwydd bod y dyn tywydd, Fred Talbot, yn dod â’r rhagolygon oddi ar fap o Brydain oedd yn arnofio yn y doc.

Yn 1990 agorodd yr unig atyniad i ymwelwyr ar thema’r Beatles ym Mhrydain, amgueddfa The Beatles Story, yn Noc Albert.

Ond dim ond rhan fechan yw Doc Albert o gynllun adfywio enfawr yn Lerpwl sydd wedi newid ffyniant a diwyg y ddinas er gwell.

O fod yn ddinas a oedd mewn sefyllfa gynddrwg yn 1981 nes cynnig “dirywiad a reolir” yn dilyn terfysgoedd Toxteth, mae Lerpwl wedi blodeuo i fod yn ganolfan gelfyddydol fyd-enwog – gan gael ei henwi yn Brifddinas Diwylliant Ewrop yn 2008 hyd yn oed.

Bellach mae gan Brifysgol Lerpwl ysgol bwrpasol ar gyfer y celfyddydau, sy’n dod â phum disgyblaeth ynghyd ac sydd yn weithgar o ran diwylliant, celfyddyd a threftadaeth yn y ddinas.

Ffurfiwyd Cerddorfa Ffilharmonig Frenhinol Lerpwl yn 1840. Hon yw cerddorfa symffoni broffesiynol hynaf y Deyrnas Unedig a Neuadd Ffilharmonig Lerpwl yw un o brif leoliadau adloniant a’r celfyddydau yn y Deyrnas Unedig.

Mae Amgueddfeydd Cenedlaethol Lerpwl yn curadu nifer helaeth o gasgliadau mewn sawl lleoliad, gan gynnwys yr Amgueddfa Gaethwasiaeth Ryngwladol, Amgueddfa Lerpwl ac Amgueddfa Forwrol Glannau Merswy, yn ogystal ag orielau celf Walker ac Arglwyddes Lever.

Ac o ran Doc Albert ei hun? Yn ogystal â bod yn un o brif atyniadau twristaidd Lerpwl, sy’n denu dros bedair miliwn o ymwelwyr y flwyddyn, dyma atyniad aml-ddefnydd mwyaf poblogaidd y Deyrnas Unedig y tu allan i Lundain.

Mewn ychydig ddegawdau mae Lerpwl wedi ffynnu’n aruthrol. Mae dinas gosmopolitan, hardd ac iddi olud diwylliannol wedi codi o ludw rhyfel, tlodi a helbul cymdeithasol, gan ddangos pa mor bwysig yw’r celfyddydau fel rhan o adfywio dinesig.